Het decreet van 23/12/1986 bepaalt dat "elke publieke rechtspersoon die geheel of gedeeltelijk met Vlaamse overheidssubsidies een gebouw opricht of verbouwt, ertoe gehouden is een bepaald percentage van de bouwkosten te besteden aan in het gebouw geïntegreerde kunstwerken".
Een weloverwogen integratie van kunstwerken kan een immateriële meerwaarde toevoegen aan de gebouwen en bijdragen tot het creëren van een ‘healing environment’. Creativiteit bij het ontwerpen en uitbouwen van verzorgingsvoorzieningen kan de levenskwaliteit verhogen van eenieder die op een bepaald moment in zijn leven zorg nodig heeft.
Wat/wie bepaalt of het over een kunstwerk gaat? (bv: kan een tegelvloer in een bepaald patroon uitgewerkt, beschouwd worden als een kunstwerk?)
Als kunstwerk beschouwen we elke vorm van scheppend werk uitgevoerd door een levend kunstenaar, welke ook de beoefende discipline is. Het kan uitgevoerd worden in een atelier of op de bouwwerf.
Een kunstenaar is iemand die opgeleid is als kunstenaar en van zijn kunstcreaties zijn broodwinning maakt.
Het kunstwerk dient geïncorporeerd te worden in het gebouw of in de omgeving sensu stricto zodat het het karakter krijgt van een onroerend goed door bestemming.
Wanneer is er geen kunstwerk nodig?
- de bouwkosten bedragen minder dan 125 000,00 euro
- werkzaamheden aan een als monument geklasseerd gebouw
- de bouw van een zuiver technische installatie (vb. elektriciteitscentrale)
Wanneer starten met een project van kunstintegratie?
Het is belangrijk om vroeg te starten met het plannen, het ontwikkelen van ideeën rond het kunstwerk om een geslaagde integratie van het kunstwerk in het gebouw/de directe omgeving te bekomen. Het geïntegreerde kunstwerk moet opgenomen worden in de bouwplannen en het lastenboek.
Hoe starten met een project van kunstintegratie (voorbeeld)?
Het samenstellen van een jury:
Een jury kan bestaan uit vertegenwoordigers van:
- de bouwheer/aanvrager
- de gebruiker (bewoners, personeel, eventueel buurtbewoners)
- de architect
- lokaal gebonden kunstkenners en/of artistiek deskundigen die goed bekend zijn met de
hedendaagse beeldende kunst (directie/docenten van een kunstacademie, kunstcritici,
de staf van musea voor hedendaagse kunst enz.)
Tip: een goede mix van personen die op technische of inhoudelijk vlak betrokken zijn bij
het project en van personen met een artistieke deskundigheid
De jury formuleert een opdracht:
Het is wenselijk om de opdracht zo nauwkeurig en concreet mogelijk te omschrijven, dit zal later de keuze tussen de verschillende ontwerpen vereenvoudigen.
De opdrachtomschrijving kan volgende informatie bevatten:
- de missie van de bouwheer
- mogelijke locaties
- specifieke gegevens over de bouwopdracht
- de historische context van de plaats
- de plannen
- aandachtspunten voor onderhoud en beheer
- aandachtspunten voor de veiligheid van de bewoners (rekening houdend met hun
specifieke beperkingen) en de brandveiligheid (vb. vrijhouden toegangswegen)
- het te besteden budget
- de selectieprocedure, timing
Het omschrijven van de opdracht is een middel om de visie op de kunstopdracht scherper te stellen. De opdrachtformulering is zowel voor de kunstenaar als voor de jury een handig instrument: de kunstenaar vindt hier een concrete vraag en de noodzakelijke informatie, de jury vindt er gegevens om een shortlist van kunstenaars op te stellen en een kader om de ingediende projecten te beoordelen.
De selectieprocedure:
Voor de toewijzing van de kunstenaar en de toewijzing van het kunstwerk is de wetgeving op de overheidsopdrachten niet van toepassing. Elk kunstwerk is immers een enige creatie en moet specifiek ontworpen worden voor een bepaalde infrastructuur.
De opdrachtgever is vrij om te bepalen hoe hij te werk gaat.
Een voorbeeld:
De juryleden stellen elk een aantal kunstenaars voor waarvan het documentatiemateriaal (portfolio’s, tentoonstellingscatalogi) wordt besproken. Enkele van deze kunstenaars worden weerhouden en aangeschreven om tegen een vergoeding een concept te ontwikkelen waaruit gekozen kan worden. Hierbij wordt de opdrachtformulering overhandigd en kan een bezoek ter plaatse georganiseerd worden. Zo kan er een nauw overleg en betrokkenheid tussen opdrachtgever en kunstenaar ontstaan wat het project ten goede komt.
Het concept wordt later door de kunstenaar aan de jury persoonlijk voorgesteld. Daarna kunnen de juryleden de voorstellen toetsen aan de opdrachtformulering: de vertegenwoordigers van de opdrachtgever in functie van hun visie, de artistiek deskundige in functie van de artistieke kwaliteit. Er kan een verslag opgemaakt worden van de motivatie van het advies van de jury waarna de opdrachtgever de selectie kan bekrachtigen.
Natuurlijk mogen er meerder kunstenaars geselecteerd worden voor één bouwproject zodat er op verschillende locaties kunstwerken komen.
Tip: enige beperking van het aantal deelnemers heeft het voordeel dat de procedure minder tijdrovend is.
En verder:
Er kan een overeenkomst tussen opdrachtgever en kunstenaar opgemaakt worden waarin ook planning, betalingsschijven, eigendoms- en auteursrechten, publicatierecht, verantwoordelijkheid m.b.t. behoud en beheer kan opgenomen worden.
Bij de realisatie van het kunstwerk kan de kunstenaar samenwerken met de architect of andere betrokken partijen op de site.
Tip: de inhuldiging van het nieuwe gebouw kan een uitgelezen moment zijn om het kunstwerk aan de gebruikers en het publiek voor te stellen.
Welke is de vereiste 'duurzaamheid' van het kunstwerk?
Minimaal de afschrijvingsduur van het betrokken gesubsidieerde onroerend goed.
Welke kosten van het kunstwerk komen in aanmerking?
Een kunstwerk kan opgedeeld worden in een ontwerp- en een uitvoeringsfase. De kosten van beide fasen samen kunnen aangerekend worden als te besteden minimumbedrag.
Concreet gaat het over alle kosten die verbonden zijn aan de creatie van het geïntegreerd kunstwerk, d.w.z. studie- en ontwerpkosten, materiaalkosten, kunstenaars-gage, vervoer- en installatiekosten, het inrichten van workshops voor de bewoners indien de bewoners betrokken zijn in de creatie van het kunstwerk.
De kosten van het te integreren kunstwerk moeten via facturen bewezen worden. Op de factuur moet de naam van de kunstenaar en de omschrijving van het kunstwerk vermeld staan. Op deze facturen is het verlaagd B-tarief van 6% van toepassing.
Mag het kunstwerk een bepaalde functionaliteit hebben of moet het puur om kunst gaan? (bv: wordt een door een kunstenaar ontworpen zitbank, tafel, … weerhouden als kunstwerk?)
Het is niet uitgesloten dat een kunstwerk ook functioneel kan zijn.
De naam van de kunstenaar en de voorstelling van het geïntegreerd kunstwerk moesten in het verleden meegedeeld worden aan het VIPA ten laatste na aanbesteding van de eerste projectfase en vóór de aanvang der werken. Hoe is dit geregeld in het kader van de alternatieve financiering?
De naam van de kunstenaar en van het kunstwerk, alsook de kost en het bewijs van de betaling ervan moeten meegedeeld worden aan het VIPA. Bij de alternatieve financiering zal dit nagegaan worden bij de jaarlijkse controle van de aanvraag tot gebruikstoelage en dit in principe ten laatste bij de voorlopige oplevering van de gerealiseerde infrastructuur of dus bij de eindafrekening.
In het geval van aankoop en verbouwing. Waarop moet het bedrag van het kunstwerk berekend worden? Op het bedrag van de verbouwing alleen of op het bedrag van de aankoop + de verbouwing?
Het bedrag van het kunstwerk wordt berekend enkel op het bedrag van de bouwwerken.
En wat als de verbouwingen niet of slechts gedeeltelijk gesubsidieerd worden doordat het plafond reeds bereikt wordt door de subsidie voor de aankoop? Wordt voor de berekening van het kunstwerk het totaal bedrag van de verbouwingen in aanmerking genomen of enkel het gesubsidieerde gedeelte van de verbouwingen?
Voor de berekening van het kunstwerk wordt het totale bedrag ervan in aanmerking genomen, los van het bereiken of niet van het globaal plafond voor aankoop met verbouwing.
• Omzendbrief integratie van kunstwerken